Raport OECD "Ocenianie kształtujące; poprawa uczenia w klasach szkoły średniej"

 

W raporcie OECD ocenianie kształtujące jest definiowane jako częste, interaktywne ocenianie postępów ucznia i uzyskanego przez niego zrozumienia materiału, tak by móc określić, jak uczeń ma się dalej uczyć i jak najlepiej go nauczać. Ocenianie kształtujące to samo "jądro" procesu uczenia i nauczania.

Efektywność nauczania. Liczne ilościowe i jakościowe badania wskazują, że stosowanie oceniania kształtującego w nauczaniu stanowi jedną z najbardziej efektywnych interwencji prowadzących do poprawienia wyników nauczania. Autorzy raportu OECD wykorzystali między innymi znaczący i bardzo obszerny przegląd literatury naukowej Assessment and Classroom Learning2 przygotowany w roku 1998 przez Paula Blacka i Dylana Williama (profesorów King’s College z Londynu). Wyniki badań przedstawione przez Blacka i Williama, pokazujące wpływ oceniania kształtującego na efektywność nauczania, odbiły się w Wielkiej Brytanii szerokim echem. Wywołały one po roku 1999 szereg decyzji brytyjskich władz oświatowych3, które zaowocowały wprowadzeniem oceniania kształtującego do szkół brytyjskich. Brytyjskie Ministerstwo Edukacji posługuje się trochę innym terminem niż OECD. Mówi raczej o"ocenianiu służącym uczeniu się" (assessment for learning) i definiują go jako proces poszukiwania i interpretowania dowodów, które mogą posłużyć uczącemu się i jego nauczycielowi do określenia, na jakim etapie uczenia się znaleźli, jaki następny krok mają do wykonania i jak najlepiej go wykonać.

W 9 krajach, których dotyczy raport OECD pt. "Ocenianie kształtujące; poprawa uczenia w klasach szkoły średniej, władze oświatowe dostrzegają w stosowaniu elementów oceniania kształtującego ważny czynnik podnoszący skuteczność systemu oświatowego.
 

Uczenie się, jak uczyć. Zainteresowanie władz ocenianiem kształtującym w każdym z krajów, których dotyczył raport OECD, wynikło ze znaczenia przygotowania ucznia do uczenia się przez całe życie. Jest to cel, który od wielu lat jest stawiany, jako jedno z najważniejszych zadań współczesnej edukacji. Jednak nie podawano praktycznych wskazówek dla nauczycieli, jak ten cel osiągnąć.

Ocenianie kształtujące "uczy, jak się uczyć" poprzez:

  • modyfikację procesu uczenia się i włączanie uczniów w kształtowanie tego procesu;
  • przygotowanie uczniów do oceny koleżeńskiej i samooceny;
  • zrozumienie przez uczniów tego, jak się uczą;
  • pomaganie uczniom w wypracowaniu własnych strategii "uczenia się jak się uczyć".

Aby uczniowie byli przygotowani do uczenia się po zakończeniu formalnej edukacji, potrzebują umiejętności aktywnego budowania własnej wiedzy i zrozumienia zjawisk, a nie tylko biernego przyswajania podawanych im informacji. Ta zasada to także fundament konstruktywizmu poznawczego. A zatem potrzebujemy włączyć uczniów w proces uczenia się. Wskazać uczniom, jak samodzielnie oceniać efekty własnej nauki przy określonych w zrozumiały dla nich sposób, celów nauczania i kryteriów sukcesu. Pozwala to uczniom rozpoznać, jaki następny krok mają do wykonania w procesie zdobywania wiedzy i umiejętności.

Wyrównywanie szans edukacyjnych

Ocenianie kształtujące pozwala zindywidualizować nauczanie, a przez to lepiej wyrównywać szanse edukacyjne uczniów. Jest to nauczanie, które nie koncentruje się na porównywaniu uczniów, ale na podkreślaniu tego, co każdy uczeń już umie i dostarczeniu mu informacji o jego następnym kroku. Uwzględnia ono różnice pomiędzy uczniami, zarówno wynikające z innego poziomu i zakresu już posiadanej wiedzy i opanowanych umiejętności, jak i z indywidualnych różnic w stylu uczenia się. Takie podejście nie tylko indywidualizuje nauczanie, ale także służy angażowaniu uczniów w naukę. Nie jest obciążone demotywującą często uczniów informacją o uzyskiwanych przez nich słabych wynikach egzaminów podsumowujących ich naukę.

Wykorzystanie oceny podsumowującej w ocenianiu kształtującym

Ocenianie kształtujące nie oznacza likwidacji oceny podsumowującej. Ocena podsumowująca może być także wykorzystana w kształtujący sposób. W pewnym zakresie, różnica pomiędzy oceną podsumowującą i oceną kształtującą zależy od sposobu jej wykorzystania. Przygotowany przez nauczyciela sprawdzian na koniec jakiegoś działu nauczania może służyć do rozliczenia uczniów z wykonania pracy i jednocześnie dostarczyć nauczycielowi i uczniom informacji o tym, czego uczniowie mają się jeszcze nauczyć. Nie ma żadnej przeszkody, aby wyniki sprawdzianów i egzaminów zewnętrznych (ocenianie podsumowujące) były analizowane i używane dla uzupełnienia oceny kształtującej.

Ocenianie kształtujące drugiego stopnia

O ocenianiu kształtującym można mówić nie tylko opisując praktykę oceniania pracy ucznia dokonywanej przez nauczyciela w klasie, ale także oceny instytucji edukacyjnych lub całego systemu oświatowego. Mierzenie jakości pracy szkoły jest ocenianiem kształtującym, jeśli wyniki tej oceny są wykorzystane w szkole do poprawy organizacji i nauczania. Takiego wykorzystania wyników raportów z mierzenia jakości, wymaga rozporządzenie o sposobie sprawowania nadzoru pedagogicznego.

Wprowadzając w Polsce w roku 1999 sprawdzian na koniec szkoły podstawowej wskazywano, że będzie on służył dostarczeniu nauczycielom szkół podstawowych informacji o tym, jak uczą. W rozporządzeniu o nadzorze pedagogicznym z kwietnia 2004 roku nakazuje się dyrektorom i nauczycielom wszystkich szkół analizować wyniki sprawdzianów i egzaminów oraz wykorzystać je do oceny jakości pracy szkoły i podejmowania "stosownie do potrzeb działań naprawczych lub doskonalących".
 

Wykorzystanie przez nauczycieli informacji uzyskanych poprzez ocenianie do planowania przyszłych działań w klasie szkolnej albo też wykorzystywanie ogólnokrajowych wyników egzaminów i sprawdzianów do modyfikowania polityki oświatowej może być określane jako ocenianie kształtujące drugiego poziomu.
 

Wzmocnienie kultury ewaluacji i samooceny

Autorzy raportu OECD zwracają także uwagę na to, w jaki sposób nauczyciele i liderzy oświatowi tworzą i wzmacniają w szkołach kulturę ewaluacji.
Istnienie w szkole kultury ewaluacji oznacza, że nauczyciele zbierają informacje o uczniach i ich uczeniu się po to, aby zorientować się, co z tego, co robią, jest skuteczne i dlaczego jest skuteczne lub skuteczne nie jest i jak należy własne działania modyfikować. Oznacza to także, że nauczyciele dzielą się uzyskiwaną wiedzą, tak by móc jak najefektywniej zaspokajać potrzeby uczniów związane z uczeniem się.
 

Kluczowe elementy oceny kształtującej

Z analizy literatury naukowej oraz przeprowadzonych w 9 krajach OECD studiów przypadków wynika, że inicjatywy władz oświatowych i praktyka stosowania oceniania kształtującego w klasach szkolnych mają kilka ważnych elementów wspólnych:

  1. Tworzenie kultury klasy szkolnej, zachęcającej do wzajemnych interakcji i wykorzystywania narzędzi oceniania.
  2. Określanie celów uczenia się i śledzenie postępów każdego ucznia w osiąganiu tych celów.
  3. Stosowanie zróżnicowanych metod nauczania, tak by zaspokoić różne potrzeby uczniów.
  4. Używanie różnych sposobów oceny rozumienia zdobywanej przez uczniów wiedzy.
  5. Przekazywanie uczniom informacji zwrotnych i dostosowywanie nauczania do zidentyfikowanych potrzeb poszczególnych uczniów.
  6. Aktywny udział uczniów w procesie uczenia się.

Tworzenie kultury klasy szkolnej zachęcającej do wzajemnych interakcji i wykorzystywania narzędzi oceniania
Nauczyciele w analizowanych w raporcie przykładach podkreślali, że atmosfera klasy szkolnej, w której uczniowie czują się bezpieczni, nie boją się popełniać błędów, są skoncentrowani na jak najlepszym wykonaniu zadania, a nie na rywalizacji z innymi uczniami, stwarza korzystne warunki do wspólnej pracy uczniów i stosowania oceny kształtującej.

Kultura klasy szkolnej musi ulec zmianie tak, by:

  • uczniowie na lekcjach czuli się bezpiecznie i wierzyli w swoje możliwości (przykładowa wypowiedź ucznia: "to w porządku popełniać błędy - tak zawsze się dzieje, gdy człowiek się uczy"),
  • nauczyciel unikał pytania tylko tych uczniów, którzy stale zgłaszają się do odpowiedzi,
  • nauczyciel wydłużał czas oczekiwania na odpowiedź, po zadanym uczniom pytaniu,
  • uczniowie mogli odnosić sukcesy pomimo różnic w stylach uczenia się i zachowań wyniesionych ze środowiska domowego,
  • nauczyciel przygotowywał lekcje nie poprzez planowanie, co uczniowie w trakcie lekcji będą robić, a poprzez planowanie, czego uczniowie w trakcie lekcji się nauczą.

Określanie celów uczenia się i śledzenie postępów uczniów w osiąganiu tych celów

Z wielu międzynarodowych badań przywołanych przez autorów raportu OECD wynika, że śledzenie indywidualnych postępów uczniów w osiąganiu ustalonych, konkretnych celów uczenia się służy bardziej efektom uczenia niż porównywanie pomiędzy sobą postępów dokonywanych przez poszczególnych uczniów.

  • W przeprowadzonych studiach przypadków nauczyciele indywidualnie lub zespołowo określali standardy osiągnięć i monitorowali postępy uczniów w osiąganiu tych standardów.
  • Określanie celów uczenia się, a następnie śledzenie postępów uczniów w ich osiąganiu, czyni proces uczenia się bardziej przejrzystym. Uczniowie nie muszą zgadywać, co muszą zrobić, aby osiągnąć sukces. Uczą się samodzielnie śledzić swoje postępy i przez to stają się bardziej pewni siebie.
  • Jak pokazują badania, odejście przez nauczyciela od oceniania podsumowującego (poprzez stawianie stopni) jest trudne, ale korzystne.
  • Na początku lekcji nauczyciel określa cele uczenia się. Podaje też (a czasami ustala wraz z uczniami) kryteria sukcesu ("nacobezu" 4), czyli - "po czym poznam, że nauczyłem się tego, czego mam się nauczyć".

Stosowanie zróżnicowanych metod nauczania, tak by zaspokoić różne potrzeby uczniów

Wiedza i doświadczenie, z którymi uczniowie pojawiają się w klasie szkolnej, w dużym stopniu określają to, jak dalej uczniowie mogą się uczyć. Dlatego dla efektywności nauczania warto zróżnicować sposób nauczania poszczególnych uczniów.
Umożliwiają to: praca w zespołach, wzajemne nauczanie, indywidualne i zespołowe projekty uczniowskie. Przesunięcie nacisku z ustalonego przed lekcją scenariusza działania na cele edukacyjne, otwiera przestrzeń dla nauczyciela i uczniów w stosowaniu zróżnicowanych metod nauczania.

Używanie różnych sposobów oceny zrozumienia przez uczniów przekazywanej im wiedzy

Diagnostyczne ocenianie prowadzone jest na początek nauczania danego materiału, a także w trakcie. Pozwala ono nauczycielowi rozpoznać, co uczniowie rozumieją, jak rozumieją i dzięki temu wiedzieć czego ma dalej uczyć.

 

Nauczyciele współpracujący z Assessment Reform Group w Wielkiej Brytanii wprowadzili technikę "świateł ulicznych". Polega ona na łatwym diagnozowaniu poziomu zrozumienia przez uczniów materiału lekcyjnego. Zanim nauczyciel przejdzie do następnego tematu, poleca uczniom zaznaczyć światłami na ile zrozumieli temat: zielony - wszystko jest jasne, pomarańczowy - rozumiem, ale mam wątpliwości, czerwony - nie rozumiem. Nauczyciel pracuje następnie więcej z uczniami, którzy zaznaczyli kolor pomarańczowy i poświęcają swój czas po lekcjach uczniom, którzy zaznaczyli kolor czerwony. W krótkim czasie technika ta stała się w Anglii bardzo popularna.

Przekazywanie uczniom informacji zwrotnych i dostosowywanie nauczania do zidentyfikowanych potrzeb poszczególnych uczniów

Informacja zwrotna jest podstawą oceniania kształtującego. Ale trzeba zadbać, aby była użyteczna. Powinna być: szybko przekazywana, konkretna i zawierać sugestie jak można poprawić wykonane zadanie.

Dobra informacja zwrotna nawiązuje do znanych uczniowi: celów uczenia się, i "nacobezu". Dzięki takiej informacji zwrotnej proces uczenia się staje się dla ucznia zrozumiały i przejrzysty. A takie uczenie się modeluje umiejętność uczenia się.
Ciekawe badania naukowe pokazują, że jednoczesne dawanie uczniom informacji zwrotnej i stawianie oceny ("wystopniowanie" 5) powoduje, że informacja zwrotna traci swoje znaczenie (jest przez uczniów ignorowana).
Dawanie uczniom informacji jest korzystne także dla nauczyciela. Dzięki przyjrzeniu się temu, co uczniowie już rozumieją lub potrafią, a czego jeszcze nie wiedzą lub nie potrafią, nauczyciel może lepiej dostosować dalszą strategię nauczania, lepiej zaplanować, co dalej należy robić na lekcji.

Aktywny udział uczniów w procesie uczenia się

Głównym celem stosowania oceniania kształtującego jest wyposażenie uczniów w umiejętność uczenia się. Stosowanie oceniania kształtującego umożliwia uczniom podjęcie odpowiedzialności za proces uczenia się i wypracowanie własnych strategii uczenia się. Prowadzi do tego wyposażenie uczniów w umiejętność analizy i oceny własnej pracy. Dzięki ocenianiu kształtującemu uczniowie mają posiąść umiejętność uczenia się, a nie tylko czegoś się nauczyć!

Warto w tym miejscu przypomnieć, że jednym z wyników badania PISA jest wniosek, który mówi, że uczniowie, którzy potrafią kontrolować własny proces uczenia się, osiągają w szkole lepsze wyniki.

Podsumowanie

W 2002 roku CEO podjęło decyzję promowania oceniania kształtującego w polskich szkołach. Zainteresowanym szkołom oferujemy warsztaty dla rad pedagogicznych. W tym roku szkolnym przeprowadziliśmy ich już prawie 20. Dla indywidualnych nauczycieli prowadzimy w ramach Akademii Szkoły Uczącej Się roczny kurs internetowy. Doświadczenia uczestników tego kursu wzbogacą przygotowywaną przez nas publikację opartą na brytyjskich doświadczeniach. Książkę "Oceniać, aby uczyć" wydamy jeszcze w tym roku. W dwóch szkołach - w Gimnazjum w Drążnej oraz w Zespole Szkół Ogólnokształcących w Kościanie prowadzimy wraz z radami pedagogicznymi w wybranych klasach pilotaż oceniania kształtującego.

Z naszych doświadczeń wynika, że ocenianie kształtujące nie jest wyłącznie sposobem przekazywania uczniowi informacji np. o jego pracy klasowej. Jest to raczej zespół działań pozwalających przenieść odpowiedzialność za proces uczenia się na ucznia i stwarzanie mu warunków, które umożliwiają podjęcie tej odpowiedzialności. Oznacza to dla nauczyciela konieczność zrewidowania sposobu rozumienia roli własnej i swoich uczniów. Raport OECD przedstawia wiele argumentów za wartością wprowadzenia w szkole takiej zmiany.

 

 

  1. Formative assessment; improving learning in secondary classrooms, Organization for Economic Co-operation and Development CERI, OECD 2005. Raport w wersji językowej angielskiej lub francuskiej można zamówić w sklepie internetowym OECD
  2. P. Black i D. William, Assessment and Classroom Learning - Assessment in Education: Principles, Policy and Practice, CARFAX, Oxfordshire Vol.5., No.1.
  3. Department of Education and Skills (DfES), Qualifications and Curriculum Authority (QCA) i Office of Standards and Education (OFSTED).
  4. "Na co będę zwracał uwagę" - termin "nacobezu" zaproponował Jan Potworowski w roku 2003 na organizowanej przez CEO Letniej Szkole SUS.
  5. Bardzo potrzebny termin zaproponowany w Akademii SUS przez moderatora kursu internetowego Janinę Stojak.