Jakie trudności napotykamy wprowadzając ocenianie kształtujące do szkół? Czy nie wynikają one z ograniczonego zrozumienia i powierzchownej implementacji OK w szkołach? Na co więc powinniśmy zwracać uwagę? Co może hamować osiągnięcie głównego celu oceniania kształtującego, jakim jest podniesienie jakości nauki u uczniów?

Niewłaściwe zrozumienie idei OK przez nauczycieli, którzy uznają każdą zmianę w ocenianiu za przejście do oceniania kształtującego
Niezwykle ważne jest zrozumienie idei oceniania kształtującego.


Działania oceniające mogą wspomagać uczenie się, jeśli dostarczają informacji zwrotnej nauczycielom i uczniom, umożliwiając im ocenienie samych siebie i siebie nawzajem. Takie ocenianie staje się kształtującym gdy rezultaty i wnioski są faktycznie wykorzystywane przy modyfikacji metod nauczania i uczenia się”. (Black et al. 2002)

 

Nauczyciele często mylą ocenianie kształtujące z innymi zmianami, które wprowadzają w ocenianiu np. wprowadzenie testów służących do stworzenia rejestru ocen, kilka ocen zamiast jednej, inne symbole zastępujące stopnie, a często też każda zmiana w dotychczasowym ocenaniu uznawana jest jako kształtująca. Jeśli jednak z oceniania nie wyciąga się wniosków i na ich podstawie nie zmienia się metod nauczania, to takie ocenianie można nazwać nadal sumującym.

Elementem niezbędnym oceniania kształtującego jest dialog poprzez informację zwrotną.„Praktyka testowania umiejętności uczniów jest edukacyjnym odpowiednikiem wyciągania rosnącej rośliny z ziemi by sprawdzić jak się mają jej korzenie. Przegląd podsumowujący jest oczywiście od czasu do czasu potrzebny, ale nie tak często by dominował i hamował bieżący proces nauczania. To, że rodzice i uczniowie oczekują regularnego oceniania stopniami i określania poziomu nauki, może być wynikiem tego, że same szkoły nie zachęcają do skupiania się nad jakością nauczania”.

 

Za mało dialogu pomiędzy nauczycielem i uczniem w szkole
Nauczyciele zadają uczniom wiele pytań, ale często nie są to pytania kształcące. W klasie szkolnej jest dużo pytań, ale nie ma dialogu!
Kształtującą funkcję pytań niweczy również pozostawienie uczniom zbyt małej ilości czasu na odpowiedź (w konsekwencji odpowiedzi uczniów są lakoniczne) oraz akceptacja przez nauczyciela tylko prawidłowych odpowiedzi (wyklucza dialog). Nauczyciel powinien uważnie słuchać odpowiedzi uczniów i konstruktywnie na nie reagować. Jedna z uczennic w programie badawczym King’s College, napisała w komentarzu do swojej nauczycielki: „Teraz wiem, że Pani chciała wiedzieć, co myślę, a nie tylko czy znam prawidłową odpowiedź”. Bardzo ważne jest, aby uczniowie udzielali odpowiedzi zgodnych ze swoim myśleniem, bez względu na to, czy są one prawidłowe, czy nie. Odpowiedzi uczniów powinny stanowić początek dyskusji na dany temat. Kluczowa jest dobra jakość tej dyskusji, ale jest ona możliwa tylko wtedy, gdy nauczyciel nie ocenia prawidłowości odpowiedzi udzielanych przez uczniów, a skupia się na drodze dochodzenia uczniów do opinii.


Jeśli nauczyciel chce wesprzeć uczniów w ich procesie uczenia się, to powinien angażować ich w inteligentne dyskusje, w których będą mogli wyrażać swoje opinie i argumentować je. Pomóc może w tym zachęcanie uczniów do używania zwrotów takich jak „uważam, że…” czy „ponieważ” zamiast udzielania prostych i lapidarnych odpowiedzi.

Nauczyciele są w większości przekonani, że jakość nauczania związana jest przede wszystkim z pracami pisemnymi, a nie z interakcją w dyskusji.


Istnieją jednak dowody na to, że wymiana ustna opinii bardzo sprzyja nauce. Tym bardziej, że dla wielu uczniów szkoła może być jedynym miejscem, w którym mają szansę doświadczać tego typu dyskusji i rozwijać narzędzia oraz zwyczaje konieczne do prowadzenia jej na odpowiednim poziomie” (Alexander, 2006)

 

 

Komentarze mają znaczenie

Badania wykazują, że tradycyjne oceny-stopnie szkolne nie sprzyjają procesowi uczenia się, a komentarze nauczyciela są skuteczne jedynie wtedy, gdy występują bez oceny stopniem. Jeśli komentarzowi towarzyszy stopień, to uwaga ucznia jest skupiona na nim i jest odwrócona od komentarza (Butler, 1988)

Do oceniania kształtującego przypięta została opinia, że eliminuje ono stopnie. Nie jest to prawda. Należy pamiętać, że efektywne nauczanie nie polega na braku oceniania stopniami, tylko na podawaniu uczniom konstruktywnych komentarzy do ich pracy.

Jedno z badań wykazało, że sama likwidacja stopni bez doskonalenia informacji zwrotnej dawanej uczniom, ma wątpliwe efekty (Smith & Gorard, 2005).

Systematyczne pisanie uczniom komentarzy powoduje, że uczniowie zaczynają uważnie je czytać i kierują się nimi by podnieść poziom swojej pracy. Wysiłek zarówno nauczyciela, jak i jego uczniów jest nagrodzony poprzez wspieranie procesu uczenia się uczniów. Jeśli komentarze nauczycieli mają być częścią dialogu edukacyjnego, muszą oni jasno zdefiniować, to nad czym i jak uczeń ma dalej popracować.
 

Jeden z uczniów powiedział: Komentarze typu „Używaj akapitów” są bezużyteczne - gdybym wiedział jak ich używać, robiłbym to! Skoncentrowanie się na komentarzach powoduje znaczącą zmianę w charakterze informacji zwrotnej przekazywanej uczniowi - zamiast jedynie podsumowywać pracę ucznia i wzmagać rywalizację pomiędzy uczniami, nauczyciel wspiera proces uczenia się.

 

Kultura współpracy zamiast rywalizacji

Wielu nauczycieli błędnie uważa, że uczniów najlepiej motywują nagrody w postaci stopni i pochwały z nich wynikające. Jeśli jednak uczniowie będą postrzegać naukę jako rywalizację o stopnie, to nauka przerodzi się w historię zwycięzców i przegranych.


Na tym polu: przegrani nie podejmują wysiłku, bo nie wierzą, że mogą osiągnąć sukces, a wygrani również nie widzą sensu zmiany, bo sukces już osiągnęli. W motywowaniu uczniów do nauki bardzo ważną rolę spełnia informacja zwrotna.

Badania Butlera wskazują, że uczniowie otrzymujący stopnie traktują taką ocenę jako sposób na porównywanie się z innymi.


Natomiast informacje zwrotne w postaci komentarza nauczyciela do pracy ucznia, są postrzegane jako pomoc w doskonaleniu się. Uczniowie otrzymujący komentarze radzą sobie lepiej niż uczniowie otrzymujący stopnie. Ocenianie stopniami skupia się na ocenie efektu uwarunkowanego zdolnościami ucznia, ale nie uwzględnia wysiłku, który wkłada uczeń w wykonanie pracy.

Badania Dwecka (2000) wykazują, że taka metoda oceniania obniża samoocenę u uczniów ze słabszymi osiągnięciami i powoduje, że
uczniowie osiągający lepsze wyniki niechętnie podejmują ryzykowne wyzwania, ponieważ nie chcą ponieść porażki.


Informacja zwrotna uwzględniająca konstruktywne wskazówki buduje u uczniów nadzieję na możliwość poprawy, a to z kolei motywuje do wydatkowania większego wysiłku. Niestety część nauczycieli i szkół ogranicza stosowanie OK, gdyż wymaga od nauczycieli regularnego wystawiania i raportowania ocen.


Współpraca uczniowska - ocena koleżeńska i samoocena

Współpraca uczniów w uczeniu się jest bardzo ważna. Możliwość wymiany opinii, dyskusji, wzajemne ocenianie są wyjątkowe cenne.

Współpraca uczniowska jest wyjątkowo cenna, gdyż wymiana opinii i sądów odbywa się w języku, którego używają uczniowie oraz ponieważ uczniowie uczą się od siebie nawzajem również oceniając się wzajemnie (Sadler, 1998)


Niestety często praca w grupach jest źle prowadzona. Można powiedzieć, że uczniowie pracują w grupie, ale jej nie „tworzą”. Dawes ze współpracownikami (2004) określili jakie warunki są niezbędne we współpracy uczniów:
♦ wszyscy muszą uczestniczyć w działaniach grupy,
♦ każdy wkład musi być traktowany z szacunkiem,
♦ grupa musi osiągnąć konsensus,
♦ wszystkie decyzje muszą być oparte na sensownych argumentach.


Stosowanie tych zasad podniosło efektywność pracy w grupach. Analiza wielu badań (Johnson et al. 2000) wykazała, że grupy, w których uczniowie współpracują ze sobą, odnoszą lepsze wyniki w nauce niż uczniowie pracujący samodzielnie oraz grupy, wewnątrz których istnieje współzawodnictwo. Członkowie grupy konkurujący ze sobą nie osiągają dużo lepszych wyników niż uczniowie pracujący samodzielnie. Mimo tego, że praca w grupach jest zjawiskiem bardzo częstym, to o jej efektywności świadczy jakość, a nie sam fakt jej występowania”.


Niezbędny warunkiem uczenia się uczniów jest znajomość przez uczniów celów
Uczniowie mogą osiągnąć cel tylko jeśli rozumieją jaki ten cel jest i są w stanie ocenić, co muszą zrobić by go osiągnąć - samoocena jest konieczna przy nauczaniu (Sadler, 1989). Wielu nauczycieli odkrywa, że najtrudniejszym zadaniem w samoocenie i ocenie koleżeńskiej jest powiązanie jej z celami naukowymi ustalonymi wcześniej. Uczniowie mogą ocenić swoją pracę lub pracę kolegi tylko wtedy, kiedy rozumieją cel naukowy pracy i znają kryteria, którymi będą się posługiwać przy jej ocenianiu. Zrozumienie tych kryteriów jest często bardzo trudne”

 

Oczekiwanie i potrzeba szybkich efektów
Zmiany w edukacji, które proponuje ocenianie kształtujące, wymagają od nauczycieli przedefiniowania ich roli jako osób wspomagających uczniów w nauce. Taka zmiana wymaga czasu i wsparcia. Nadzieja, że widoczne efekty osiągnie się w szybkim czasie jest chybiona.

 

Grupa z King’s College pracowała z sześcioma szkołami, a zmiany wprowadzone w praktyce nauczania zastały zauważone dopiero po dwóch latach. Nawet po roku zmiany były ledwo dostrzegalne. Należy pamiętać, że był to projekt, w którym wszyscy nauczyciele mieli raz na pięć tygodni całodniowe spotkania, a kadra badawcza odwiedzała się wzajemnie by obserwować lekcje i dawać informację zwrotną nauczycielom. Wszyscy uczestnicy tego projektu byli bardzo chętni do wprowadzania zmian

Brak wspólnej polityki szkoły w stosunku do OK
Nauczyciele przy wprowadzaniu radykalnych zmian potrzebują dużo wsparcia i zrozumienia. Konieczne są rozmowy motywujące, warsztaty, porady, ale nawet tego typu wsparcie wobec tak ambitnego zadania nie jest wystarczające. Z takim zadaniem nie da sobie rady pojedynczy nauczyciel, decyzja o wprowadzaniu OK powinna być podjęta przez całą Radę Pedagogiczną i powinna być to decyzja długoterminowa. Nauczyciele muszą poświęcać dużo czasu na dzielenie się doświadczeniami i poradami. Rada Pedagogiczna powinna stanowić jeden wpierający się zespół, który zachęca się wzajemnie do podejmowania ryzyka.Podejmowanie w tym czasie innych innowacji nie jest wskazane, zmiana związana z ocenianiem kształtującym musi się w szkole na dobrze zakorzenić.

 


Artykuł pierwotnie opublikowany w Journal for Drama in Education (Vol. 23 Issue 2, Summer 2007). Streszczenia dokonała Danuta Sterna

 

 

 

 

 

reszczenia dokonała Danuta Sterna